नेपाली समाजको अदृश्य शक्ति जसले जोगाइरहेको छ पुर्ख्यौली सीप र संस्कृति
काठमाडौ, ९ भदौ ।
युवाहरू विदेशिँदै छन् । गाउँघरमा पुराना सीप र पेशामा कसैको रुचि छैन । आधुनिक जीवनले हाम्रो जीवनशैली पूरै बदल्यो । यसले गर्दा हाम्रा पुख्र्यौली ज्ञान र सीपहरू हराउने खतरा बढेको छ । खेतबारीमा रासायनिक मलको प्रयोग बढ्यो, जसले उर्वर जमिन बिगारीरहेको छ। घरेलु उपचार विधिमा मानिसको विश्वास घट्यो। हाम्रा चाडपर्वका मौलिकता पनि हराउँदैछन् । यस्तो बेला, समाजको ठूलो सम्पत्ति मानिने रैथाने ज्ञान कसरी जोगाउने भन्ने गम्भीर प्रश्न उठेको छ ।
यो ज्ञानले हाम्रो भूगोल, हावापानी, समाज र संस्कृतिको पहिचान दिन्छ— धान रोप्ने असारे गीतदेखि जडीबुटीको प्रयोगसम्म, हरेक कुरामा गहिरो ज्ञान लुकेको छ । यो रैथाने ज्ञान जोगाउन र नयाँ पुस्तालाई सिकाउन महिलाको भूमिका सधैँ महत्वपूर्ण छ । घर, परिवार, समाज र खेतबारीसम्म फैलिएको उनीहरूको योगदानले नै यो ज्ञान जीवित छ । अहिलेको आधुनिकताको दौडमा रैथाने ज्ञान र त्यसमा महिलाको योगदान खासै देखिँदैन । तर, दिगो विकास, वातावरण जोगाउन र संस्कृति बचाउन यो ज्ञान फेरि जगाउनुपर्छ । यसका लागि महिलाको भूमिका बुझ्नु, सम्मान गर्नु र उनीहरूलाई बलियो बनाउनु जरुरी छ । रैथाने ज्ञानमा महिला मात्र होइन, पुरुषको पनि भूमिका घट्दै गएको छ । यो लेखमा महिलाको कोणबाट रैथाने ज्ञानमा महिलाको योगदानको चर्चा गर्न खोजिएको हो ।
कृषिमा महिलाः अन्न दिने र ज्ञान सिकाउने मुख्य व्यक्ति
नेपालको कृषिमा महिलाको भूमिका अन्न दिनेमा मात्र सीमित छैन । उनीहरू खेतीको ज्ञान सिकाउने मुख्य व्यक्ति पनि हुन् ।
बीउ जोगाउने र व्यवस्थापनको ज्ञानस् बीउ छान्ने, जोगाउने र राख्ने काममा महिलाको ज्ञान अतुलनीय छ। कुन बीउ कुन माटोमा राम्रो हुन्छ, कसरी जोगाउँदा लामो समय टिक्छ र कुन प्रजाति स्थानीय हावापानीलाई ठीक छ भन्ने ज्ञान उनीहरूले पुस्ताँैदेखि सिकाउँदै आएका छन् । यसले स्थानीय बालीको विविधता र मौसममा घुलमिल हुने क्षमतालाई जोगाउन मद्दत गरेको छ ।
परम्परागत खेती प्रणाली र मल व्यवस्थापनस् धान रोप्ने, गोडमेल गर्ने, बाली हेरचाह गर्नेदेखि फसल भित्र्याउनेसम्म महिला नै खटिन्छन् । धान रोपाइँमा गाइने असारे गीतहरू रमाइलोका लागि मात्र होइनन् । तिनले रोपाइँको सही तरिका, समय र समाज एक बनाउने सन्देश पनि बोकेका हुन्छन् । परम्परागत रूपमा गोबर, पातपतिंगर र अन्य जैविक चीजहरू प्रयोग गरेर मल बनाउने ज्ञान महिलामा हुन्छ । यसले माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्छ । कुन बालीलाई कस्तो मल चाहिन्छ भन्ने अनुभवजन्य ज्ञान उनीहरूले अभ्यासबाटै सिकेका हुन्छन् ।
अन्तरबाली र धेरै बाली लगाउने तरिकास् थोरै जग्गामा धेरै उब्जनी लिन महिलाहरूले अन्तरबाली ९एउटै खेतमा फरक बाली० र धेरै बाली लगाउने तरिका प्रयोग गर्छन् । मकैसँग बोडी लगाउने वा अरू तरकारी मिसाएर खेती गर्दा जमिनको उत्पादन बढ्छ । यसले घरपरिवारलाई खानेकुरा पु¥याउन पनि मद्दत गर्छ ।
स्वास्थ्य र उपचारमा महिलाः पुस्ताँैदेखिका वैद्य
आधुनिक अस्पताल नभएका धेरै गाउँघरमा महिलाहरूले पुरानो उपचारको ज्ञान जोगाएका छन् ।
जडीबुटीको गहिरो ज्ञानस् कुन जडीबुटी कुन रोगलाई काम लाग्छ, त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने ९पिसेर, उमालेर, लेप बनाएर० र कहिले जम्मा गर्ने भन्ने सबै ज्ञान महिलामा हुन्छ । यसरी उनीहरूले सामान्य उपचार र रोग पत्ता लगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।
सुत्केरी र बच्चाको स्वास्थ्य तथा घरेलु उपचार विधिस् गाउँमा सुत्केरी गराउने, बच्चाको हेरचाह गर्ने र आमा–बच्चा दुवैको स्वास्थ्यका लागि गरिने पुरानो विधिहरूको ज्ञान अनुभवी महिलामा हुन्छ । सामान्य रुघाखोकी, चोटपटक, ज्वरो वा पेटसम्बन्धी समस्याका लागि घरमै भएका सामान ९बेसार, अदुवा, तुलसी, ज्वानो आदि० बाट गरिने उपचार विधिहरू उनीहरूले पुस्ताँैदेखि सिकाउँदै आएका छन् ।
संस्कृति, कला र समाजमा महिलाको भूमिका
रैथाने ज्ञान खेती र स्वास्थ्यमा मात्र सीमित छैन । यसले समाजको संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धलाई पनि समेट्छ ।
सांस्कृतिक निरन्तरताको वाहकस् चाडपर्व मनाउने तरिका, पूजापाठका विधि, लोकगीत, लोकनृत्य र कथाहरूबाट सांस्कृतिक ज्ञान जोगाउन महिलाको भूमिका ठूलो छ । तीजका गीत, दशैँका भजन, तिहारका देउसी–भैलो र छठका विधिहरू महिलाकै सक्रिय सहभागिताले जीवित छन् ।
हस्तकला र सीपको हस्तान्तरणस् ढाका बुन्ने, राडीपाखी बनाउने, माटोका भाँडाकुँडा बनाउने वा परम्परागत लुगा सिलाउने जस्ता सीप महिलाबाटै सिकाउँदै आएका छन् । यी सीपले उनीहरूको आम्दानीमा पनि मद्दत गर्छन्।
लोककथा र सामाजिक मूल्यको प्रसारस् बालबालिकालाई लोरी सुनाउने, लोककथा भन्ने र पुराना गाथाहरू सुनाउने माध्यमबाट महिलाले सामाजिक मूल्य, नैतिकता र परम्परागत ज्ञानलाई नयाँ पुस्तामा सार्छन् । पुरानो समाजमा महिलाहरूले झगडा मिलाउने, मेलमिलाप गराउने र समाजमा राम्रो सम्बन्ध कायम राख्न अप्रत्यक्ष तर महत्वपूर्ण भूमिका खेल्थे । उनीहरूको सामाजिक सम्बन्धको सञ्जालले यसमा मद्दत गथ्र्यो ।
चुनौती र सम्भावनाः रैथाने ज्ञानलाई प्रविधिसम्म जोड्ने रणनीति
आधुनिक शिक्षा, प्रविधि र शहरमा बसाइँसराइले गर्दा रैथाने ज्ञान सिकाउन गाह्रो भएको छ। युवाहरूले पुराना सीप र ज्ञानलाई कम महत्व दिँदैछन् । आधुनिक जीवनशैलीको प्रभाव बढ्दैछ । मौखिक परम्पराबाट ज्ञान लेखेर नराख्दा यो हराउने डर बढेको छ ।
तर, यी चुनौतीका बीचमा पनि अवसरहरू छन्स् महिलामा भएको रैथाने ज्ञानलाई लेखेर, भिडियोमा, अडियोमा वा डिजिटल रूपमा सुरक्षित ९अभिलेख० राख्ने । स्थानीय उत्पादन र हस्तकलालाई प्रचार गरेर महिलालाई आर्थिक रूपमा बलियो बनाउन प्रवद्र्धन र बजारमा लैजाने । विद्यालय र कलेजका पाठ्यक्रममा रैथाने ज्ञानका विभिन्न कुराहरू समावेश गर्ने । पाका महिलाहरूबाट युवा पुस्तामा सीप र ज्ञान सिकाउन विशेष तालिम वा पुस्तान्तरण कार्यक्रम चलाउने । रैथाने ज्ञान जोगाउन र प्रचार गर्न सरकार तथा स्थानीय स्तरमा नीतिगत सहयोग र बजेट छुट्याउने।
महिला नै रैथाने ज्ञानको शक्ति
रैथाने ज्ञान नेपाली समाजको आत्मा हो, र महिलाहरू यस आत्मालाई जीवित राख्ने शक्ति हुन् । कृषि, स्वास्थ्य, संस्कृति वा सामाजिक सद्भाव, हरेक क्षेत्रमा महिलाको नदेखिने तर अनिवार्य योगदानले नै हाम्रो समाजको दिगो विकास भएको छ । आजको चुनौतीलाई जित्न र दिगो विकासको लक्ष्य पूरा गर्न रैथाने ज्ञानको महत्व फेरि स्थापित गर्नुपर्छ ।
यसका लागि महिलाको भूमिकालाई सम्मान गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई अझ बलियो बनाउनुपर्छ । रैथाने ज्ञानलाई परम्परादेखि प्रविधिसम्म जोड्दै नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नुपर्छ । यसले ज्ञान जोगाउने मात्र होइन, नेपाली समाजलाई अझ धनी र बलियो बनाउनेछ ।