ललितपुर । नेपालको इतिहासमा मूर्तिकलाका पर्याय मानिने राष्ट्रिय विभूति अरनिको (बलबाहु) को नाम नसुन्ने सायदै कोही नेपाली होलान् । १३औँ शताब्दीमा नेपाली कला र वास्तुकलालाई चीनको बेइजिङसम्म पुर्याएर विश्वप्रसिद्ध बनाएका अरनिकोको व्यक्तित्व जति विशाल छ, उनको जन्मस्थान र प्रारम्भिक जीवनबारे भने धेरैमा जिज्ञासा र अन्यौल कायम थियो । तर, हाल ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. ६ मा रहेको ‘ओकु बहाल’ लाई अरनिकोको जन्मथलोको रूपमा पहिचान गरी यसको संरक्षण र संवर्द्धनको प्रक्रिया तीव्रताका साथ अगाडि बढाइएको छ ।
हालै सञ्चारकर्मी जगदीश खरेल र स्थानीय प्रतिनिधिबीच भएको स्थलगत कुराकानीले यस ऐतिहासिक स्थलको महत्त्व र अरनिकोको योगदानलाई थप उजागर गरेको छ ।
परिचय र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
नेपाली इतिहासका देदीप्यमान तारा अरनिको (सन् १२४४–१३०६) एक महान् कलाकार, वास्तुकलाविद् र कुशल इन्जिनियर थिए । पाटनको शाक्य वंशमा जन्मिएका उनको वास्तविक नाम ‘बलबाहु’ भए तापनि चीनमा उनी ‘अ-नि-को’ नामले प्रसिद्ध भए । चिनियाँ भाषामा यसको अर्थ ‘भाइ’ वा ‘सानो भाइ’ भन्ने बुझिन्छ । सानै उमेरदेखि असाधारण प्रतिभाका धनी अरनिको अन्य बालबालिकाहरू खेलकुदमा व्यस्त रहँदा माटोका मन्दिर र मूर्तिहरू बनाउन रुचि राख्थे । उनको यही लगाव र ललितपुरको कलात्मक वातावरणले उनलाई एक महान् वास्तुविद्को रूपमा तयार गर्यो ।
ओकु बहाल: जहाँ अरनिको जन्मेका थिए
सञ्चारकर्मी जगदीश खरेलका अनुसार, ललितपुरका बासिन्दाहरूका लागि समेत यो ठाउँ एउटा नयाँ र आश्चर्यजनक खोज जस्तै बनेको छ । “अरनिको भन्ने बित्तिकै मूर्तिकला र हाम्रा राष्ट्रिय विभूति भन्ने बुझिन्छ, तर उहाँ कहाँ जन्मिनुभयो भन्ने कुरा धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ,” खरेल भन्छन्, “अहिले हामी ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. ६ को ओकु बहालमा छौँ, जुन अरनिको जन्मेको घर हो ।”
यो ठाउँको ऐतिहासिकताबारे वडा अध्यक्ष रुपेन राज शाक्य स्पष्ट पार्छन् । उनका अनुसार, शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशी र विभिन्न इतिहासकारहरूले पनि ओकु बहाललाई नै अरनिकोको जन्मथलोको रूपमा उल्लेख गरेका छन् । यो क्षेत्र परापूर्वकालदेखि नै धातुको मूर्तिकलाका लागि प्रसिद्ध छ, जहाँका कलाकारहरूले नै नेपाली कलालाई देश बाहिर फैलाएका थिए ।
चीन प्रस्थान र सफलताको शिखर
अरनिको चीन पुग्नुको पछाडि एउटा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक यात्रा जोडिएको छ । सन् १२६० मा तिब्बतका साक्य पण्डितले स्वर्ण स्तूप निर्माण गर्न कलाकारहरू माग गर्दा तत्कालीन मल्ल राजा जयभीम देवले ८० जना कलाकारको टोली पठाउने निर्णय गरे । १७ वर्षका युवा अरनिकोले उक्त टोलीको नेतृत्व गर्दै तिब्बत पुगे ।
उनको प्रतिभाबाट प्रभावित भएर मंगोल सम्राट कुब्लाई खाँले उनलाई बेइजिङस्थित दरबारमा बोलाए । सम्राटले परीक्षाका लागि दिएको फुटेको काँसको प्राचीन मूर्ति मर्मत गरेपछि अरनिकोको ख्याति चुलियो । उनले करिब ४० वर्ष चीनमा बिताएर नेपाली प्यागोडा शैलीका मन्दिर र गुम्बजहरू निर्माण गरे । उनको सबैभन्दा ठूलो योगदान बेइजिङको ‘ह्वाइट प्यागोडा’ (मियाँओयिङ मन्दिर) हो । उनको कदर गर्दै सम्राटले उनलाई ‘क्वाङ-लु-ता-फु’ (मन्त्री सरहको पद) र ‘लियाङ को-कुङ’ (देशको गौरव) जस्ता उच्च पदवी दिएका थिए ।
विशेष वास्तुकला र संरक्षणको योजना
रुद्रवर्ण महाविहारका अध्यक्ष गजेन्द्रमान शाक्यका अनुसार अरनिकोको जन्मघर क्षेत्रको निर्माण शैली नेपालमै अद्वितीय छ । सामान्यतया पुराना मन्दिरहरू ढुङ्गा वा इँटा र माटोले बनाइन्थ्यो, तर यहाँको विहारमा माटोको प्रयोग नगरी चाकु, सुर्खी र इँटा मात्र प्रयोग गरिएको छ । यस्तो निर्माण शैली भएको यो नेपालकै सम्भवतः एक मात्र विहार हो । यहाँ एउटा विशेष स्तुपा समेत छ, जसमा स्वयम्भू पुराण अनुसारको ‘काली दह’ र कमलको फूलबाट बुद्धको उत्पत्तिको स्वरूप कुँदिएको छ ।
हाल यस ऐतिहासिक घरलाई संरक्षण गर्न ललितपुर महानगरपालिकाले विशेष सक्रियता देखाएको छ । महानगर प्रमुख चिरीबाबु महर्जनको नेतृत्वमा यस घरको विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन तयार भइरहेको छ । यसलाई एउटा ‘कल्चरल हेरिटेज हाउस’ (सांस्कृतिक सम्पदा घर) को रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ ।
राष्ट्रकै अनुपम सम्पत्ति
अरनिकोको जन्मघरको पहिचान र यसको पुरातात्विक महत्त्वले नेपाली कलाप्रेमीहरूमा नयाँ उत्साह थपेको छ । यो केवल एउटा घर मात्र नभई नेपालको गौरवशाली इतिहासको जीवित प्रमाण हो । सञ्चारकर्मी जगदीश खरेल भन्छन्, “यो त हाम्रो अनुपम सम्पत्ति हो, देशकै सम्पत्ति हो । यसको संरक्षण हुनु हामी सबैका लागि खुसीको कुरा हो ।” अरनिकोले बसालेको नेपाल-चीन सांस्कृतिक सम्बन्ध र उनले छोडेको कलाको छाप आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक र गौरवपूर्ण छ ।
