डोल्पा । केशराज जैशी—नाम मात्र होइन, जगदुल्लाको शिक्षा बदल्ने एउटा ‘मिसन’ को नाम पनि हो । २०७५ साल असार २ गते जब उनी पहिलोपटक डोल्पाको जगदुल्ला गाउँपालिका आइपुगे, त्यहाँको भूगोल जति विकट थियो, शैक्षिक अवस्था त्योभन्दा बढी जर्जर थियो । टिनका पाता उडेका विद्यालय भवन, भत्किएका पर्खाल, र रित्ता कक्षाकोठाहरूले उनलाई स्वागत गरेका थिए ।
प्रशासकीय अधिकृत जैशीसँगको कुराकानीमा आधारित यो विशेष फिचरले एउटा दुर्गम पालिकाले कसरी शैक्षिक ‘कायापलट’ गर्न सक्छ भन्ने कथा बोल्छ।
भग्नावशेषबाट ठडिएको आशा
जगदुल्लाका विद्यालयहरूमा कुनै समय हावा चल्दा पढाइ रोकिन्थ्यो, किनकि जस्तापाता उडाउने डर हुन्थ्यो । न खानेपानीको सुविधा थियो, न त बालमैत्री वातावरण। जैशी सम्झिन्छन्, “हामीले शून्यबाट सुरु गर्नुपर्ने थियो। भौतिक संरचना मात्र होइन, शिक्षकहरूको मनोबल र अभिभावकको विश्वास पनि भत्किएको थियो।”
उनले सुरुमा शिक्षा शाखाको जिम्मेवारी सम्हाले। पछि निमित्त प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत बने पनि शिक्षाप्रतिको उनको मोह घटेन। अहिले उनी प्रशासकीय नेतृत्वसँगै शिक्षा शाखाको पनि कमान्ड सम्हालिरहेका छन्।
सुधारको जग: दरबन्दी मिलान र प्रोत्साहन
कुनै पनि प्रणाली सुधार्न ‘सही ठाउँमा सही व्यक्ति’ हुनुपर्छ भन्ने जैशीको मान्यता छ। उनले पहिलो काम शिक्षक दरबन्दी मिलान र प्रधानाध्यापक (प्रअ) व्यवस्थापनबाट सुरु गरे।
- घुम्ती बैठकको अवधारणा: महिनाको एकपटक एउटा विद्यालयमा पुगेर गाउँपालिका अध्यक्ष, वडा अध्यक्ष, प्रअ, अभिभावक र विद्यार्थीबीच अन्तर्क्रिया गर्ने परिपाटी बसालियो। यसले ‘कसको गल्ती कहाँ छ?’ भन्ने कुरा ऐना झैँ छर्लङ्ग पारिदियो।
- शिक्षकलाई सम्मान र प्रोत्साहन: प्रअहरूलाई उनीहरूको तह र क्षमता अनुसार ‘इन्सेन्टिभ’ (प्रोत्साहन भत्ता) को व्यवस्था गरियो। यसले शिक्षकहरूमा जागिरे मानसिकताभन्दा बढी जिम्मेवारी बोध गरायो।
दलित बस्ती र ‘ज्ञानोदय’ को सपना
जगदुल्लाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती थियो— दलित समुदायका बालबालिकाको ‘ड्रप आउट’ र बालविवाह। गरिबी र चेतनाको अभावले विद्यालय आउने बालबालिका बीचैमा हराउँथे।
यही समस्या चिर्न गाउँपालिकाले ज्ञानोदय आधारभूत विद्यालयलाई आवासीय विद्यालयको रूपमा अघि बढायो। जहाँ गाउँपालिकाभरिका दलित बालबालिकालाई निःशुल्क खाना, बस्न, पोसाक र स्वास्थ्यको जिम्मा सरकारले लियो। यो प्रयासले डोल्पाका कुनाकाप्चामा रहेका सिमान्तकृत बालबालिकाको हातमा कलम र कापी मात्र थमाएन, उनीहरूको सुरक्षित भविष्यको ग्यारेन्टी पनि गर्यो।
प्रविधिमा फड्को: डोल्पामा AI को बहस
जगदुल्ला अब ‘ब्ल्याकबोर्ड र चक’ मा मात्र सीमित छैन। जैशीका अनुसार यहाँका दुईवटा माध्यमिक विद्यालयमा अत्याधुनिक साइन्स ल्याब र सबै विद्यालयमा आईसीटी (ICT) को व्यवस्थापन भइसकेको छ।
”हामी अहिले राष्ट्रिय योजना आयोगसँगको समन्वयमा १ करोड ६५ लाखको विशेष अनुदानमार्फत शैक्षिक गुणस्तरमा काम गर्दैछौं। हाम्रो लक्ष्य अब जगदुल्लाका कक्षाकोठाहरूमा AI Learning (कृत्रिम बौद्धिकता) सम्मका प्रविधि भित्र्याउने हो,” जैशी निर्धक्क सुनाउँछन्।
परिणाम: कर्णालीकै उत्कृष्ट ‘त्रिपुरा मावि’
कामको प्रतिफल नतिजामा देखिन थालेको छ। कुनै समय सामान्य मानिने त्रिपुरा माध्यमिक विद्यालय अहिले कर्णाली प्रदेशकै उत्कृष्ट विद्यालयको रूपमा घोषित भएको छ। एसईई (SEE) को नतिजामा जगदुल्लाले जिल्लामै अग्रता लिइरहेको छ।
विद्यार्थी मात्र होइन, प्रशासनिक सुशासनका लागि विद्यालयहरूमा SASS (School Accounting System) सफ्टवेयर लागू गरिएको छ। यसले विद्यालयको आर्थिक पारदर्शितालाई सुनिश्चित गरेको छ। सरकारले दिने २० रुपैयाँको दिवा खाजाले हिमाली भेगमा नपुग्ने भएपछि गाउँपालिकाले आफ्नै स्रोतबाट थप बजेट थपेर बालबालिकालाई पोसिलो खानाको व्यवस्था गरेको छ।
केशराज जैशी र जगदुल्ला गाउँपालिकाको यो यात्राले एउटा बलियो सन्देश दिन्छ— यदि नेतृत्वमा इच्छाशक्ति र स्पष्ट भिजन छ भने भूगोलको विकटताले विकासलाई रोक्न सक्दैन। डोल्पाको दुर्गम गाउँबाट सुरु भएको यो शैक्षिक क्रान्ति अहिले देशभरिका स्थानीय तहका लागि एउटा सिक्नै पर्ने ‘मोडल’ बनेको छ।
”हिजो हावाहुरी चल्दा विद्यालय बन्द गर्नुपर्ने जगदुल्ला, आज प्रविधिको प्रयोग गरेर संसारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न तयार भएको छ,” जैशीको यो भनाइले बदलिएको जगदुल्लाको वास्तविक तस्बिर झल्काउँछ।
