काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिणी भेगमा अवस्थित चोभार गल्छीले बागमती नदीको निकासद्वारका रूपमा सदियौँदेखि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ । यो गल्छी पौराणिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक रूपमा पनि निकै महत्वपूर्ण मानिन्छ । पौराणिक कथाअनुसार, बोधिसत्व मञ्जुश्रीले यही गल्छीलाई आफ्नो खड्गले काटेर काठमाडौं उपत्यकाको विशाल जलराशिको निकास गरेको र मानव बसोबासका लागि उपयुक्त बनाएको विश्वास गरिन्छ ।
यसैले चोभार गल्छीलाई काठमाडौं उपत्यकाको सभ्यताको उद्गम बिन्दु र पवित्र स्थलका रूपमा हेरिन्छ । यो ऐतिहासिक महत्व बोकेको गल्छी हाल विभिन्न वातावरणीय तथा भूगर्भीय चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ । यसलाई भत्काएर निकास ठूलो बनाउनु पर्छ भनेर बहसको शुरुवात् पनि भइरहेका छन् । यसलाई के गर्न सकिन्छ ? जलस्रोत विज्ञ र सडक विभागका पूर्व इन्जिनियरहरूले आ–आफ्ना धारणा राखेका छन् ।
गल्छीको भौगर्भिक विश्लेषण: वर्तमान अवस्था र जोखिम
जलस्रोत विज्ञ प्रा. हरि पण्डितले चोभार गल्छी र बागमती नदीको स्थलगत अध्ययनपछि यसलाई तीन मुख्य खण्डमा विभाजन गरी विश्लेषण गरेका छन्:
पहिलो खण्ड (१० गल्छी खण्ड/मञ्जुश्री खण्ड)
यो ठाडो चट्टानले घेरिएको प्राकृतिक रूपमा बलियो खण्ड हो । तत्काल पहिरो खस्ने वा गल्छीमा अवरोध पुग्ने सम्भावना कम देखिएको छ । यस खण्डबाट हालसम्मको बाढी सजिलै तल जाने गरेको पाइएको छ । यसको थप अध्ययन आवश्यक रहेको पण्डित बताउँछन् । यो खण्ड नै मञ्जुश्रीले आफ्नो खड्गले काटेको विश्वास गरिने पौराणिक स्थल हो । यसले काठमाडौं उपत्यकालाई बसोबासयोग्य बनायो र मानव सभ्यताको नयाँ अध्याय सुरु ग¥यो । यसैले यो खण्डको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्व अझ बढी छ ।
दोस्रो खण्ड
यो खण्ड सबैभन्दा संवेदनशील र जोखिमयुक्त रहेको प्रा. पण्डितको भनाइ छ । यस खण्डमा नदीको दुवैतर्फ पहिरो खस्ने क्रम जारी छ । ललितपुरतर्फ चट्टान देखिए पनि कीर्तिपुरतर्फको भाग कमजोर छ र माटो बगेको पाइएको छ । गत वर्ष खसेका ठूला ढुंगाहरूले नदीको सतहलाई करिब २ मिटर माथि उठाएको र यसले थप डुबानको अवस्था सिर्जना गरेको स्थानीयले बताएका छन् । यही खण्डको तत्काल व्यवस्थापन आवश्यक रहेको पण्डितको जोड छ ।
तेस्रो खण्ड (फराकिलो बागमती र मोडिएको मुख खण्ड)
यो खण्डमा बागमती ठूलो पोखरीबाट साँघुरिएको नदी उपत्यकातर्फ प्रवेश गर्छ । यहाँ खासै ठूलो समस्या नदेखिए पनि यसको मुखलाई केही सुधार गर्दा बहावमा सुधार आउन सक्ने देखिन्छ ।
तत्काल, मध्यकालीन र दीर्घकालीन समाधानका उपायहरू
प्रा. पण्डितले चोभार गल्छीको समस्या समाधानका लागि निम्न उपायहरू सुझाएका छन् ः
तत्कालिन कार्य: दोस्रो खण्डमा पहिरोबाट खसेका ठूला ढुंगाहरू तुरुन्त हटाउनु पर्नेछ । यो खण्ड अत्यन्त जोखिमपूर्ण भएकाले ललितपुरतर्फबाट एक्स्काभेटर कीर्तिपुरतर्फ ल्याउन सकिने विकल्प उनले दिएका छन् । दीर्घकालका लागि बाढीको सतहभन्दा माथि दुवै किनारामा बाटो र संरक्षण आवश्यक छ ।
मध्यकालीन कार्य: बागमती नदीको शिरदेखि चोभार परिसरसम्म सबै विशेषज्ञहरू सम्मिलित टोलीले गुरुयोजना बनाएर अध्ययन गर्नु पर्नेछ ।
दीर्घकालीन कार्य: गुरुयोजनाअन्तर्गतका कार्यहरूलाई खण्ड–खण्डमा विस्तृत अध्ययन गर्दै निर्माण तथा अन्य संरक्षण कार्यहरू कार्यान्वयन गर्नुपर्छ ।
नदी कटानको गति: एक शताब्दीको अवलोकन
सडक विभागका पूर्व वरिष्ठ इन्जिनियर राजेन्द्र शर्मा काफ्लेले धादिङको ‘गल्छी’ भन्ने स्थानको उदाहरण दिँदै नदीले आफ्नो पिँध र किनाराका चट्टानहरूलाई कसरी काट्छ भन्नेबारे प्रकाश पारेका छन् । करिब १०० वर्षअघि चन्द्र शमशेरको पालामा फौदसिंह नामका कर्नेलले महेश खोला र त्रिशूली नदीको संगमस्थललाई साँघुरो ठाउँबाट काटेर गल्छी बनाएको रोचक इतिहास उनले प्रस्तुत गरेका छन् । यसपछि त्यो ठाउँको नाम नै ‘गल्छी’ रहन गयो ।
काफ्लेको अध्ययनअनुसार, १०० वर्षको अवधिमा महेश खोलाले आफ्नो पिँधलाई करिब १० मिटर गहिरो बनाइसकेको छ । यसले नदीले कटान गर्ने गति अत्यन्तै धीमा हुने र मानव जीवनको छोटो अवधिमा यसलाई स्पष्ट रूपमा अनुभव गर्न नसकिने देखाउँछ ।
चोभारको सन्दर्भमा पनि यही सिद्धान्त लागू हुने उनको भनाइ छ । चन्द्र शमशेरको पालामा बनेको झोलुङ्गे पुल बन्दा चोभार गल्छी कति गहिरो थियो र त्यसको लगत्तै सन् २००५ तिर बनेको आर्च पुलको उचाइले विगत २० वर्षमा गल्छी कति गहिरियो होला भन्ने कुरा खोजको विषय हुन सक्ने काफ्लेले औंल्याएका छन् । यो अनुसन्धानले चोभार गल्छीको भौगर्भिक परिवर्तनको दर बुझ्न मद्दत गर्नेछ ।
निष्कर्ष
चोभार गल्छी काठमाडौं उपत्यकाको लागि प्राकृतिक निकासको रूपमा महत्वपूर्ण छ । यसको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्वले चोभारलाई एउटा सामान्य भौगोलिक संरचनाभन्दा बढी अर्थपूर्ण बनाएको छ । प्रा. पण्डितको विस्तृत विश्लेषण र राजेन्द्र शर्मा काफ्लेको ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्यले गल्छीको संवेदनशीलता र भावी चुनौतीहरूलाई उजागर गरेका छन् ।
तत्काल दोस्रो खण्डमा जम्मा भएका ढुंगाहरू हटाउनेदेखि लिएर दीर्घकालीन गुरुयोजना निर्माणसम्मका कदमहरू चाल्न आवश्यक छ । चोभार गल्छीको संरक्षण र व्यवस्थापनले काठमाडौं उपत्यकालाई भविष्यमा सम्भावित बाढी र डुबानबाट जोगाउनुका साथै यसको अद्वितीय सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विरासतलाई पनि अक्षुण्ण राख्न मद्दत गर्नेछ ।