भूपाल आचार्य
डा. नवराज लम्साल नेपाली समकालीन कवितामा गम्भीर चिन्तन, सूक्ष्म अनुभूति र बौद्धिक संवेदनालाई कलात्मक भाषामा रूपान्तरण गर्ने कविका रूपमा परिचित छन् । उनको कवितासङ्ग्रह ‘क्रमशः एक्लै–एक्लै’ ले आधुनिक नेपाली समाजको मानसिक अवस्था, व्यक्तिको एकान्तबोध, समयसँगको द्वन्द्व र अस्तित्वगत प्रश्नहरूलाई क्रमिक र आत्मसंवादी शैलीमा प्रस्तुत गर्दछ। प्रस्तुत कृतिको पाठकीय समीक्षाका रूपमा यसका विषयवस्तु, भावबोध, शिल्प, भाषा तथा समकालीन साहित्यिक सन्दर्भमा यसको स्थानलाई समग्रतामा विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेको छु ।
नेपाली साहित्यमा कविता सदैव समाजको संवेदनशील दर्पण रहँदै आएको छ । विशेषतः उत्तरआधुनिक कालखण्डमा कविताले बाह्य घटनाभन्दा आन्तरिक अनुभूति, विखण्डन र आत्मसंवादलाई बढी महत्व दिन थालेको छ । ‘क्रमशः एक्लै–एक्लै’ यही प्रवृत्तिको सशक्त उदाहरण हो । यस सङ्ग्रहका कविताहरू कुनै एकैचोटि विस्फोट हुने भावनाभन्दा पनि क्रमिक रूपमा विकसित हुने अनुभूतिहरूको श्रृङ्खला हुन् । शीर्षक स्वयंले पनि व्यक्तिको जीवनयात्रा क्रमशः एकान्ततर्फ उन्मुख हुँदै जाने यथार्थलाई सङ्केत गर्दछ ।
डा. लम्सालका कवितामा ‘एक्लोपन’ नकारात्मक मात्र नभई चिन्तनशील अवस्था पनि हो । यहाँ एक्लोपन भाग्ने वस्तु होइन, बरु आत्मबोधको माध्यम बनेर आएको छ । कवि समाज, सम्बन्ध र भीडको बीचमा उभिएको व्यक्ति हो, जो भौतिक रूपमा भीडमै भए पनि मानसिक रूपमा एक्लै छ । यसरी कविताहरूले आधुनिक सहरी जीवनको विडम्बनालाई गहिरो ढङ्गले उजागर गर्छन् । पाठकीय समीक्षाको दृष्टिले हेर्दा, यो विषयवस्तु आजका पाठकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने खालको छ, जसले कृतिलाई समसामयिक बनाएको छ ।
यस सङ्ग्रहको अर्को उल्लेखनीय पक्ष समयबोध हो । कविले समयलाई स्थिर नभई बगिरहने, तर मानिसलाई बिस्तारै एकान्ततिर धकेल्ने शक्तिका रूपमा चित्रित गरेका छन् । स्मृति, वर्तमान र भविष्यबीचको अन्तर्द्वन्द्व कविताहरूमा बारम्बार देखिन्छ । कतिपय कवितामा अतीतको सम्झना बोझ बनेर आउँछ भने कतिपयमा भविष्यको अनिश्चितता प्रश्न बनेर उभिन्छ । यसरी समय कविताको पृष्ठभूमि मात्र नभई स्वयं एक पात्रझैँ उपस्थित हुन्छ ।
शिल्पगत दृष्टिले ‘क्रमशः एक्लै–एक्लै’ सरल देखिने तर अर्थगत रूपमा गहिरो कृति हो । कविताहरूमा अनावश्यक अलङ्कार वा शब्दाडम्बर छैन । भाषा सहज, बौद्धिक र संवेदनशील छ । मुक्तछन्दको प्रयोगले कविलाई विचार विस्तारमा स्वतन्त्रता दिएको छ । प्रतीक र बिम्बहरू दैनिक जीवनबाटै उठाइएका छन्, जसले पाठकलाई कविता आफ्नै अनुभवसँग जोडिएको अनुभूति गराउँछ र सामान्य पाठकलाई पनि कविता पढ्न र बुझ्न सहज बनाउँछ ।
डा. लम्सालको कवितामा दार्शनिक चेतना प्रबल देखिन्छ । अस्तित्व, पहिचान, सम्बन्ध र जीवनको अर्थजस्ता प्रश्नहरू प्रत्यक्ष उपदेशात्मक शैलीमा नभई आत्मसंवादी ढङ्गले उठाइएका छन् । यसले कवितालाई बौद्धिक मात्र होइन, मानवीय पनि बनाएको छ । कवि उत्तर खोज्नुभन्दा प्रश्नसँगै बाँच्न सिकाउने प्रयास गर्छन् । यही कारणले ‘क्रमशः एक्लै–एक्लै’ पाठकलाई तुरुन्त निष्कर्षमा पुग्न नदिई सोच्न बाध्य बनाउने कृति बनेको छ ।
सामान्यतः पाठकीय दृष्टिले हेर्दा, प्रस्तुत कृति समकालीन नेपाली कवितामा एक गम्भीर हस्तक्षेप हो । यद्यपि केही कविताहरूमा अत्यधिक आत्मकेन्द्रित भावना देखिन सक्छ, जसले केही पाठकलाई दूरी महसुस गराउन सक्छ । तर यही आत्मकेन्द्रीयता नै कृतिको मौलिक शक्ति पनि हो, किनकि यसले आधुनिक व्यक्तिको वास्तविक मानसिक अवस्थालाई प्रतिबिम्बित गर्छ ।
समग्रमा, ‘क्रमशः एक्लै–एक्लै’ डा. नवराज लम्सालको कवितात्मक यात्राको महत्वपूर्ण कडी हो । यो सङ्ग्रहले समाज, प्रकृति, समय र संवेदनालाई कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गर्दै नेपाली समकालीन कवितालाई गहिराइ प्रदान गरेको छ । पाठकीय समीक्षाको निष्कर्षका रूपमा भन्न सकिन्छ—यो कृति ती पाठकका लागि विशेष उपयोगी छ, जो कविता केवल मनोरञ्जन होइन, आत्मसंवाद र चिन्तनको माध्यमका रूपमा पढ्न चाहन्छन् । ‘क्रमशः एक्लै–एक्लै’ पढिसकेपछि पाठक एक्लै हुँदैन, बरु आफ्नो एकान्तसँग संवाद गर्न थाल्छ । यही यसको सबैभन्दा ठूलो साहित्यिक उपलब्धि हो ।
