- वसन्तपुरमा विधिपूर्वक इन्द्रध्वज ठड्याएर इन्द्रजात्रा सुरु भएको छ ।
- इन्द्रको प्रतिमा, सेनाको ब्यान्ड र पञ्चेबाजाले सांस्कृतिक महोल बढ्यो।
- यो पर्व बाह्य मात्र होइन, वेदान्त दृष्टिकोणले आत्मिक सन्देश पनि दिन्छ।
काठमाडौं- विहिबार वस्न्तपुरमा विधिपूर्वक इन्द्रध्वज (योसिं) ठड्याइएपछि इन्द्रजात्रा आरम्भ भएको छ। योसिंको फेंदमा सुनको जलप चढाइएको इन्द्रको प्रतिमा, नेपाली सेनाको ब्यान्ड, गुरुजुको पल्टन र पञ्चेबाजाको मंगलधुनले राजधानीको सांस्कृतिक चेतना पुनः जागृत गराएको छ। तर यो उत्सव केवल बाह्य प्रदर्शन होइन—यसमा वेदान्त दृष्टिकोणले देखिने गहिरो आत्मिक सन्देश पनि छ।
वेदान्त दृष्टिमा इन्द्रजात्रा
वेदान्तले ब्रह्मलाई नित्य सत्य र संसारलाई माया (अस्थायी) मान्दछ। इन्द्रजात्राको विविध पक्षहरू वेदान्तीय चिन्तनसँग गहिरो रूपमा सम्बद्ध छन्:
इन्द्रको बन्धन र मुक्ति – आत्मसंयमको रूपक
किम्बदन्ती अनुसार, इन्द्र पारिजातको फूल टिप्न पृथ्वीमा आएर चोर ठहरिए। उनलाई बाँधेर सडकमै प्रदर्शन गरियो। पछि आमा वसुन्धरा आएर कुहिरो दिने वाचा गरी मुक्त गराइन्। वेदान्तमा यो कथा आत्मा र इन्द्रियबीचको सम्बन्धको रूपक हो—जब इन्द्रियहरू (इन्द्र) अनियन्त्रित हुन्छन्, तिनीहरू बन्धनमा पर्छन्। आत्मसंयम र विवेकले मात्र मुक्ति सम्भव हुन्छ।
ध्वजा (योसिं) को स्थापना – ब्रह्मचेतनाको स्तम्भ
योसिं ठड्याउनु भनेको आत्मज्ञानको स्तम्भ उठाउनु हो। ध्वजा वेदान्तमा चेतनाको प्रतीक हो—जहाँ भक्तजनले बाह्य रूपमा ध्वजालाई देख्छन्, त्यहाँ वेदान्तीय दृष्टिमा ब्रह्मको स्मरण हुन्छ। योसिंमा झुन्ड्याइएका पताकाहरू मंगलसूचक चिह्न मात्र होइनन्, तिनीहरू आत्मिक मार्गदर्शनका संकेत हुन्।
कुमारीको रथयात्रा – अद्वैत भावको जीवन्त अभ्यास
नेवार समुदायले जीवित देवी कुमारीलाई रथमा राखी नगर परिक्रमा गराउँछन्। वेदान्तमा ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ भनिन्छ—अर्थात् प्रत्येक जीवमा ब्रह्मको अंश छ। बालिकामा दिव्यता देख्नु भनेको अद्वैत भावको जीवन्त अभ्यास हो। कुमारी पूजाले आत्मा र परमात्माको एकत्वको अनुभूति गराउँछ।
पारिजातको फूल – आत्मिक आनन्दको खोज
स्वर्गमा नपाइने पारिजात पृथ्वीमा खोजिनु भनेको बाह्य सुखभन्दा आत्मिक आनन्दको खोज हो। वेदान्तले भन्छ—सत्यको खोज बाह्य संसारमा होइन, आत्मभित्रै हुन्छ। ‘आत्मानं विद्धि’ (आफ्नो आत्मालाई जान) यही पर्वको मूल सन्देश हो।
नगर परिक्रमा र सतविज – मृत्यु र मोक्षको चिन्तन
जात्राको अन्तिम दिन मृत व्यक्तिका परिवारजनले सतविज छर्दै नगर परिक्रमा गर्छन्। वेदान्तमा मृत्यु अन्त्य होइन, आत्माको यात्रा हो। सतविज छर्नु भनेको स्मृति र मोक्षको प्रतीक हो—जहाँ मृतात्मालाई श्रद्धा दिइन्छ र जीवितहरूले आत्मज्ञानको बाटो समात्न प्रेरणा पाउँछन्।
बाह्य उत्सवदेखि आन्तरिक बोधसम्म
इन्द्रजात्रा केवल सांस्कृतिक प्रदर्शन होइन—यो आत्मसंयम, ब्रह्मचेतना, अद्वैत भाव र मोक्षको प्रतीकात्मक यात्रा हो। वेदान्त दृष्टिमा हेर्दा, यो पर्वले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि सत्य बाह्य प्रदर्शनमा होइन, आत्मिक बोधमा निहित छ। इन्द्रजात्रा हाम्रो इन्द्रिय, बुद्धि र आत्माको समन्वय हो—जहाँ पर्वको प्रत्येक चरण आत्मज्ञानको एक पाइलो हो।