भक्तपुर: अचेल शैक्षिक योग्यतालाई सफलताको मापदण्ड मानिन्छ, तर भक्तपुरमा एकजना ७४ वर्षीय व्यक्तिले यो धारणालाई गलत साबित गरिदिएका छन्। आफ्नो औपचारिक शिक्षा कक्षा ६ सम्म मात्रै सीमित भए पनि उहाँले ख्वप इन्जिनियरिङ कलेजका विद्यार्थीहरूलाई नेपाली परम्परागत वास्तुकला र सिकर्मी कलाको व्यवहारिक ज्ञान दिइरहेका छन्। उहाँको सीप र अनुभव यति गहन छ कि यो आधुनिक इन्जिनियरिङ शिक्षाको एक अभिन्न अंग बनेको छ।
आर्थिक अभावका कारण पढाइ छाडेर पुर्ख्यौली पेशा सिकर्मीमा लागेका उहाँले पौवा, पाटी, मन्दिर र मूर्तिको काम गर्दै जीवन बिताउनुभयो। अहिले उहाँले आफूसँग भएको यो दुर्लभ ज्ञानलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गरिरहेका छन्। उहाँले प्रत्येक वर्ष करिब ९० जना इन्जिनियरिङका विद्यार्थीलाई परम्परागत काष्ठकलाका जटिल जोर्नीहरू (joints) बनाउन सिकाउनुहुन्छ, जहाँ किला (नेल) को प्रयोग हुँदैन। यो सीप विद्यार्थीहरूका लागि सैद्धान्तिक ज्ञानभन्दा निकै फरक र महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
उहाँको सीपको दायरा नेपालभन्दा बाहिर पनि फैलिएको छ। सन् २००३ मा उहाँ पाँच जनाको टोली लिएर विदेशमा तीनतले मन्दिर बनाउन जानुभएको थियो। त्यस मन्दिरको निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने काठ र ढुङ्गासमेत नेपालबाटै लगिएको थियो, जसले उहाँको कामको विशिष्टतालाई दर्शाउँछ।
७४ वर्षको उमेरमा पनि आफ्नो पेशाप्रति उहाँको समर्पण र लगाव अतुलनीय छ। उहाँका दुई छोराहरूले पनि उहाँकै पदचाप पछ्याउँदै यही काम गरिरहेका छन्। उहाँले आजका इन्जिनियरिङका विद्यार्थीहरूलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिइरहनुभएको छ— किताबी ज्ञान मात्र पर्याप्त छैन, परम्परागत सीप र व्यवहारिक अनुभवको पनि उत्तिकै ठूलो महत्त्व छ। उहाँको जीवनले हामीलाई सिकाउँछ कि योग्यताको मापदण्ड कागजको प्रमाणपत्र मात्र नभई, कामप्रतिको लगन, अनुभव र समर्पण पनि हो।
वेदान्त दृष्टि
वेदान्त दृष्टिमा भक्तपुरका यी ७४ वर्षीय सिकर्मीको जीवन एक जीवित शिक्षाशास्त्र हो, जसले आत्मज्ञान र कर्मयोगको गहिरो समन्वय देखाउँछ। वेदान्त भन्छ—सत्य केवल किताबी ज्ञानमा होइन, आत्मचिन्तन, अनुभव र समर्पणमा प्रकट हुन्छ। उहाँले कक्षा ६ पछि औपचारिक शिक्षा नपाए पनि, आफ्नो आन्तरिक प्रतिभा र पुर्ख्यौली सीपलाई आत्मसाक्षात्कारको माध्यम बनाउँदै आधुनिक इन्जिनियरिङ शिक्षालाई नै समृद्ध बनाएका छन्। वेदान्तले शरीरभन्दा परको चेतनालाई आत्मा मान्छ, र कर्मलाई आत्मप्रकाशको मार्ग। उहाँको जीवनले देखाउँछ- ज्ञानको सार प्रमाणपत्रमा होइन, कर्मको शुद्धता र उत्तरदायित्वमा छ। परम्परागत काष्ठकलाको जोर्नीहरूमा किला प्रयोग नगर्ने सीप, विदेशमा मन्दिर निर्माणको अनुभव, र नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने लगाव—यी सबै वेदान्तको ‘स्वधर्म’ र ‘कर्मफल’ सिद्धान्तसँग गहिरो रूपमा मेल खान्छन्। यसरी, उहाँको जीवन वेदान्तको दृष्टिमा एक आत्मबोधयुक्त कर्मयोगीको उदाहरण हो।