बिष्णु प्रसाद पोखरेल
काठमाडौ, १४ भदौ ।
गौरा पर्व, जसलाई विरुडापञ्चमी पनि भनिन्छ, सुदूरपश्चिम, मध्यपश्चिम, राजधानी र भारतको कुमाऊ, अल्मोडा, गढवाल लगायतका क्षेत्रमा निकै हर्षोल्लासका साथ मनाइने एक महत्वपूर्ण पर्व हो। यो पर्व विशेष गरी महिलाहरूको लागि समर्पित छ, जसले आफ्नो र परिवारको सुस्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्छन्।
पर्वको विधि र महत्त्व
पञ्चमीदेखि अष्टमीसम्मको यात्रा
गौरा पर्व भाद्र कृष्णपञ्चमीका दिनदेखि सुरु भएर अष्टमीका दिन समापन हुन्छ। यसको मुख्य आकर्षण विरुडा हो। पञ्चमीका दिन पाँच प्रकारका गेडागुडी (जस्तै: गहुँ, केराउ, गहत, मास, र चना) भिजाएर राखिन्छ। यी गेडागुडी उम्रिएपछि विरुडा बन्छन्, जसलाई सप्तमी र अष्टमीका दिन गौरा देवीलाई चढाएर प्रसादको रूपमा ग्रहण गरिन्छ।
धागोको महत्व
अष्टमीका दिन कुमारी कन्याहरूले धानको बोट, कुशो, गुवो र तितेपातीको प्रयोग गरी शिवको मूर्ति बनाएर मन्दिरमा राख्छन्। सप्तमीको साँझ गौरालाई पूजा गर्दा दूव्धागो (धागो) चढाइन्छ। यो धागो अष्टमीका दिन महिलाहरूले प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाउँछन् र वर्षभरि धारण गर्छन्। यस धागोलाई पुरुषले लगाउने जनैजत्तिकै पवित्र र महत्वपूर्ण मानिन्छ।
तीज र गौरा पर्वको समानता
गौरा पर्वलाई तीजसँग मिल्दोजुल्दो मानिन्छ। तीजमा उमा-महेश्वरको पूजा गरिन्छ भने गौरा पर्वमा पनि उनीहरूलाई नै गौरा (पार्वती) र महेश्वर (महेश्वर) को रूपमा पुजिन्छ। महिलाहरू आफ्नो पतिको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र सुख-समृद्धिको लागि यो व्रत बस्छन्।
गौरा-महेश्वरको प्रेम कथा
स्कन्द पुराणको हिमवत्खण्डमा उल्लेख भएअनुसार, गौरा पर्व पार्वतीले शिवलाई पति पाउनको लागि गरेको कठोर तपस्याको प्रतीक हो।
गौरा र महेश्वरको भेट
पौराणिक कथाअनुसार, गौरा सामान्य भेडा गोठालाकी छोरी थिइन् भने महेश्वर सामान्य किसानका छोरा थिए, जो गाई चराउँथे। गोठालाको क्रममा दुवैको परिचय भयो र उनीहरूको बीचमा प्रेम अंकुरण भयो। जब महेश्वरले आफू नै शिव भएको र गौरा नै पार्वती भएको कुरा प्रकट गरे, दुवैले एकअर्कालाई आफ्नो वास्तविक रूपमा स्वीकार गरे।
विवाह र जीवनको संघर्ष
जब शिव भिक्षुकको रूपमा गौराको हात माग्न आए, उनका बाबुले सुरुमा विरोध गरे। तर शिवको प्रभावले उनको मन परिवर्तन भयो र उनले छोरीलाई शिवसँग विवाह गरिदिए। विवाहपछि दुवैले अभाव र गरिबीमा जीवन बिताए। उनीहरू च्यातिएको लुगा र जे उपलब्ध हुन्छ त्यही खाएर रमाए।
माइतीको यात्रा र चमत्कार
लामो समयपछि उनीहरू माइत जाने निर्णय गरे। पहिलो पटक जेठी भाउजूको घरमा पुग्दा उनले उनीहरूको स्वागत गरिन्। तर मनैदेखि नचाहेकोले उनीहरूको दुःख कष्ट हट्न सकेन। त्यसपछि उनीहरू कान्छी भाउजूको घरमा गए। कान्छी भाउजूले हार्दिकताका साथ स्वागत गर्दा उनको सबै दुःख कष्ट हरायो। यो देखेर जेठी भाउजूले आफ्नो गल्ती महसुस गरिन् र पुनः उनीहरूलाई आफ्नो घरमा लगेर सम्मानपूर्वक स्वागत गरिन्, जसबाट उनको पनि सबै समस्या दूर भयो।
पर्वको समापन र मनोरञ्जन
अष्टमीको दिन व्रतको समापन भएपछि धामी काम्ने, देउडा गीत गाउने र नाच्ने प्रचलन छ। यसले पर्वको धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षलाई थप रमाइलो बनाउँछ। यसरी, गौरा पर्वले धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक मूल्य र सामाजिक एकतालाई एकसाथ जोडेको पाइन्छ।
