पोखराको मञ्चमा पुरुष मात्र, दर्शकदीर्घामा महिला मात्र
पोखरा—हिमालको छायाँमा बसेको चेतनाको शहर । यही शहरमा हालै सम्पन्न भयो सामुदायिक सेवा केन्द्रको १५औँ साधारण सभा । सभा भव्य थियो, सहभागिता उल्लेखनीय । तर एउटा दृश्यले मन चिसो बनायो—मञ्चमा एक जना पनि महिला थिएनन् । पोखरेली पत्रकार जमुना वर्षा शर्माले फेसबुकमा सार्वजनिक गरेको तस्बिरमा दर्शकदीर्घामा भने एकादुई पुरुष बाहेक सबै महिला देखिन्थे ।
पुरुषहरू बोले, महिलाहरूले सुने। नेतृत्वको कुर्सीमा पुरुष थिए, सेवाको भावनामा महिला।
यो दृश्यलाई जमुनाबर्षा शर्माले फेसबुकमा सार्वजनिक फोटोमार्फत उजागर गरिन्, जसले धेरैलाई सोच्न बाध्य बनायो—के सामुदायिक सेवा वास्तवमै समावेशी छन् ?
दृश्यले बोलेको मौनता
महिलाहरू त्यहाँ थिए—सुनिरहेका, साथ दिइरहेका, सहभागिता जनाइरहेका । तर उनीहरूको आवाज मञ्चमा थिएन।
उनीहरूको अनुभव, संघर्ष, र दृष्टिकोण सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गरिएन ।
यो मौनता केवल अवसरको कमी होइन, मान्यताको अभाव हो ।
यो दृश्यले देखाउँछ—सेवा गर्नेहरूलाई बोल्न नदिने समाज अझै जीवित छ ।
सामुदायिक सेवाः कसको प्रतिनिधित्व ?
सामुदायिक सेवा केन्द्रको उद्देश्य समुदायको समग्र विकास हो । तर जब नेतृत्वमा विविधता हुँदैन, सेवा एकपक्षीय हुन्छ।
महिलाहरूले घर, समाज, र समुदायमा जुन अदृश्य श्रम गर्छन्—त्यो सेवा हो।
तर जब त्यो श्रमको प्रतिनिधित्व मञ्चमा हुँदैन, सेवा केन्द्रको उद्देश्य अधुरो रहन्छ ।
वेदान्तको दृष्टिकोणः आत्माको समानता र चेतनाको समावेश
वेदान्त भन्छ—सर्वं खल्विदं ब्रह्म । सबै ब्रह्म हुन्। आत्मा न त पुरुष हो, न महिला। न त उच्च, न त निम्न।
मञ्चमा केवल पुरुष छन् र महिलाहरू दर्शकदीर्घामा सीमित छन्, वेदान्त भन्छः तपाईं ब्रह्मलाई विभाजित गर्दै हुनुहुन्छ ।यो विभाजन केवल सामाजिक होइन, आध्यात्मिक पनि हो।
वेदान्तले भन्छ—यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः जहाँ महिलाहरूको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ देवता रमाउँछन् । यो केवल धार्मिक वाक्य होइन, सामाजिक मार्गदर्शन हो ।
महिलाहरूको अदृश्य सेवा कर्मयोग हो।
भगवद्गीताले भन्छ— कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । सेवा नै धर्म हो ।
तर त्यो सेवा नेतृत्वमा परिणत हुन पाउँदैन, तब समाजले धर्मको मूल भाव गुमाउँछ।
नेतृत्वको पुनर्परिभाषा
नेतृत्व केवल बोल्ने होइन, सुनाउने पनि हो । महिलाहरूको उपस्थिति दर्शकदीर्घामा मात्र सीमित हुँदा, हामी नेतृत्वलाई केवल अधिकारको रूपमा देख्छौं, जिम्मेवारीको रूपमा होइन। नेतृत्वमा महिलाहरूको समावेशले सामुदायिक सेवा केन्द्रलाई अझ संवेदनशील, समावेशी र प्रभावकारी बनाउँछ ।
पोखराबाट चेतनाको पुनरुत्थान
पोखरा केवल पर्यटनको शहर होइन, चेतनाको शहर पनि हो। यहीँबाट परिवर्तनको बीउ रोप्न सकिन्छ ।
आगामी सभाहरूमा महिलाहरू मञ्चमा पनि देखिउन् । उनीहरूको आवाजले कार्यक्रमलाई मात्र होइन, समुदायलाई पनि समृद्ध बनाओस् । मञ्चमा विविधता भएमात्र सेवा साँचो अर्थमा सामुदायिक हुन्छ। आत्माको समानता व्यवहारमा प्रकट भएमात्र समाज ब्रह्ममय बन्छ।
जमुनाबर्षा शर्माको फोटोले देखाएको दृश्य केवल एक कार्यक्रमको होइन—समाजको चेतनाको परीक्षण हो।
अब समय आएको छ—मौन उपस्थितिहरूलाई आवाज दिने, सेवा गर्नेहरूलाई नेतृत्वमा ल्याउने, र वेदान्तको समावेशी चेतनालाई व्यवहारमा उतार्ने।
