काठमाडौं, पुस ६ ।
करिब एक महिनाअघि बालाचतुर्दशीको दिन पशुपतिको मृगस्थली र देशभरका शिवालयहरूमा ठूलो भीड थियो। हात-हातमा सातथरी अन्न बोकेर हजारौँ भक्तजनहरू “पितृको उद्धार होस्” भन्दै सतबीज छरिरहेका थिए। तर, ती छरिएका बीजहरू कहाँ पुगे ? पत्रकार तथा अभियन्ता लामिछानेले सामाजिक सञ्जालमा लेख्नुभएको एउटा हरफले आज हामीलाई घच्घच्याएको छ— “बाटोमा होइन माटोमा!”
बाटोमा छरिएका बीजहरू मान्छेका गोडाले कुल्चिए, फोहोरसँगै बढारिए र नालीमा मिसिए। तर, जसले अलिकति चेत राखेर माटोमा बीज छरे, आज ती बीजहरू पशुपति क्षेत्रमा स-साना बिरुवा बनेर मुस्कुराइरहेका छन्।
सतबीज: केवल संस्कार कि सृष्टिको सम्मान?
शास्त्रले भन्छ, सात प्रकारका अन्न (धान, जौ, तिल, गहुँ, चना, मकै, कागुन) पितृको सम्झनामा छर्नु पर्छ। यसको भित्री अर्थ हो— प्रकृतिलाई अन्न फिर्ता गर्नु। जब हामी माटोमा बीज छर्छौँ, त्यो उम्रिन्छ। उम्रेको हरियो बिरुवा ‘प्राण’ को प्रतीक हो। बाटोको ढुङ्गा र सिमेन्टमा छरिएको अन्नले कसैको उद्धार गर्दैन, बरु त्यो त अन्नको अपमान मात्र हो।
जीवजन्तुको आहार र प्रकृतिको चक्र
अहिले पशुपति क्षेत्रमा उम्रेका ती कलिला बिरुवाहरू मृग, चराचुरुङ्गी र साना जीवका लागि उत्तम आहार बनेका छन्। हाम्रा पितृहरूको नाममा छरिएको अन्नले जब कुनै भोको पन्छी वा जीवको पेट भरिन्छ, तब मात्र “पुण्य” प्राप्त हुन्छ। अर्जुनजीले भनेझैँ, माटोमा उम्रिएर हराभरा भएको सतबीजले नै प्रकृतिको चक्रलाई जीवन्त राख्छ।
संस्कारमा सुधारको आवश्यकता
हामीले धर्मलाई “देखावटी” बढी र “व्यावहारिक” कम बनाउँदै लगेका छौँ। पशुपति जाँदा ढुङ्गाको बाटोमा मुठीका मुठी अन्न फ्याँक्नुभन्दा, रुखका फेदमा वा खाली जमिनमा (माटोमा) बीज छर्नु उत्तम हुन्छ। बाटोमा छरिएको अन्न त केवल फोहोर बन्छ, तर माटोमा छरिएको अन्न “जीवन” बन्छ।
चेतनाको बीज
सतबीज छर्नु भनेको पितृलाई तार्नु मात्र होइन, धर्तीलाई हराभरा बनाउने एउटा प्राचीन “वृक्षारोपण अभियान” पनि हो। यदि हामीले हरेक वर्ष बाटोको सट्टा माटो रोज्ने हो भने, हाम्रा तीर्थस्थलहरू केवल कंक्रिटका थुप्रो हुने छैनन्, ती त साँच्चिकै मृगस्थली र श्लेष्मान्तक वनजस्तै पवित्र र हरियाली हुनेछन्।
त्यसैले, अर्को पटक सतबीज छर्दा सम्झनुहोस्— तपाईंको पितृको मोक्ष बाटोको धुलोमा होइन, माटोको हरियाली र भोका जीवको तृप्तिमा लुकेको छ।
