वेदान्त भन्छ—संसार परिवर्तनशील छ, आत्मा शाश्वत। तर जब चेतना नै विस्मृत हुन्छ, तब समाज केवल स्वरूपमा बाँच्छ, सारमा होइन। आजको नेपालमा देखिने राजनीतिक आवेग, धार्मिक पुनरुत्थानको नारा, र युवाहरूको उफ्राइ—यी सबै दृश्यहरू हुन्। तर प्रश्न उठ्छ: के यी दृश्यहरू आत्मबोधको संकेत हुन्? कि केवल इतिहासको पुनरावृत्ति?
वेदान्तले चेतनालाई केन्द्रमा राख्छ। जब चेतना न्यायको पक्षमा उर्लिन्छ, तब त्यो आन्दोलन मोक्षको बाटो हुन्छ। तर जब चेतना केवल आवेगमा सीमित हुन्छ, त्यो भ्रमको चक्रमा फस्छ।
यही सन्दर्भमा, समकालीन नेपाली समाजको एक संवेदनशील विश्लेषण प्रस्तुत गर्छन् शैलेन्द्र श्रेष्ठ। उनका शब्दहरू केवल टिप्पणी होइनन्—चेतनाको पुकार हुन्।
शैलेश श्रेष्ठको स्टाटस
डिफल्टर दुर्गा प्रसाईं र राजाबादी दलहरुद्वारा गत चैत्र र बैसाखमा निरंकुश राजतन्त्र र हिन्दुराष्ट्र पुनर्स्थापनाको स्पष्ट लक्ष लिएर आयोजना भए गरिएका र्याली, प्रदर्शनी र जुलुसहरुमा ‘जहॅा सिंगो नेपाल हुन्छ त्यहॅा राजारानी हुन्छ’ भन्दै बेपरवाह जुल्फी हल्लाएर पेन्ट कम्मरबाट तल झार्दै उफ्रने नेपालका जेन-जीहरुलाई यतैबाट हेरेपछि मैले अमेरिकामा फैलिएको चेतनाको न्यायिक अभियान ‘ब्लाक लाईभ म्याटर्स’ का उर्वर दिन र आन्दोलनहरुलाई सम्झना गरें।
त्यो आन्दोलन समग्र रंगभेद बिबिध खाले सामाजिक र राजनैतिक बिभेदहरुका बिरुध्द उर्लिएको न्यायिक अभियान र आन्दोलन थियो। स्वैत वर्चश्वका बिरोधमा स्वस्फुर्त उद्वेलीत भएको वैचारिक उद्घोष थियो।
भोली हुने भनिएको जेन-जी पुस्ताको स्वस्फुर्त आन्देलनमा म त्यो स्तरको सामाजिक राजनैतिक चेतनाको उद्घोष हेर्न चाहान्छु जस्ले पिंधमा परेका पारिएका दलित, मधेशी, जाति जनजाति मूलवासी, धार्मिक अल्पमत र सिमान्तकृतहरुको पक्षपोषण गर्दै वर्तमानमा सतहमा देखापरेका केही थान भ्रष्टहरु मात्र हैन पद्दतिले सदिऔंदेखि लाभान्वित भएका अल्पमत शासक वर्ग र जातिहरुका बिरुध्दमा तार्किक आवाज उठावस् नत्र उमेरले तन्नेरी भए भनिए पनि विचारमा अग्रगामी न्यायिक नवीन सोंच र चेत भएनन भने त्यस्ता अभियानहरु पृयताबादी राजनीतिका गोटी मात्र बन्दछन।
हेर्नुछ उनीहरुको अभियान र आन्दोलनको सार, अन्तरबस्तु र अभिष्ट!
अन्त्य: वेदान्तको उत्तर र आत्मबोधको आह्वान
शैलेश श्रेष्ठको विश्लेषणले हामीलाई एउटा गहिरो प्रश्न सोध्छ—के हाम्रो आन्दोलनले साँच्चै न्याय खोजिरहेको छ? कि केवल पुरानो सत्ताको पुनरुत्थान?
वेदान्त भन्छ—“तत्त्वमसि” अर्थात् “तँ नै त्यो ब्रह्म हो।” जब चेतना आत्मबोधमा आधारित हुन्छ, तब आन्दोलन केवल राजनीतिक होइन—आध्यात्मिक क्रान्ति हुन्छ।
शैलेशले देखाएको चेतनाको रिक्तता, र वेदान्तले देखाएको आत्माको पूर्णता—यी दुईबीचको संवाद नै आजको नेपालले सुन्नुपर्ने आवाज हो।
यदि युवाहरूले आफ्नो आवेगलाई आत्मबोधमा रूपान्तरण गरे, यदि आन्दोलनले पिंधका आवाजहरूलाई केन्द्रमा राख्यो, यदि न्याय केवल नारामा होइन—नीतिमा प्रकट भयो, तब त्यो आन्दोलन साँचो अर्थमा वेदान्तिक हुनेछ।
चेतनाको पुनर्जागरणको बाटो
राजा वा गणतन्त्र, धर्म वा धर्मनिरपेक्षता—यी सबै बहसहरू केवल स्वरूप हुन्। वेदान्तले भन्छ—सार खोज।
शैलेशको लेखले हामीलाई चेतनाको गहिराइमा लैजान्छ। वेदान्तले त्यसलाई आत्मबोधमा रूपान्तरण गर्छ।
अब प्रश्न यो हो—के हामी केवल उफ्रिनेछौं? कि आत्मा भित्रको आवाज सुनेर अघि बढ्नेछौं?
