टोखा, काठमाडौँ उपत्यकाको उत्तरमा अवस्थित एक प्राचीन र ऐतिहासिक शहर हो । लामो समयदेखि इतिहासकार तथा अनुसन्धानकर्मीहरूको ओझेलमा परिरहेको छ यो ठाउ“ । राजधानीसँगै जोडिएको भए पनि यसको गहिरो अध्ययन र अनुसन्धानमा खासै चासो दिइएको देखिँदैन । यस्तो परिवेशमा टोखा साहित्य दबूले तेस्रो प्रकाशनका रूपमा ’श्री सरस्वती’ नामक ऐतिहासिक पुस्तक निकाल्ने जमर्को गर्नु आफैँमा एउटा प्रशंसनीय र महत्वपूर्ण कदम हो । यो पुस्तक टोखाको वास्तविक इतिहास, सम्पदा र संस्कृतिलाई उजागर गर्ने दिशामा एउटा कोसेढुङ्गा साबित हुने देखिन्छ ।
पुस्तकको उद्देश्य र आवश्यकता
यो पुस्तक हाम्रो प्राचीन सहर टोखाको वास्तविक इतिहास हामीले नै बनाउनु छ भन्ने उद्देश्यका साथ अगाडि आएको छ । इतिहास मानव सभ्यताको विकासको कथा हो, जुन तथ्य र प्रमाणमा आधारित हुन्छ । टोखाको सन्दर्भमा, इतिहासकार तथा अनुसन्धानकर्मीहरूले यस क्षेत्रमा गहन अध्ययन गर्न भ्याएका छैनन् । टोखाबारे लेख्ने इतिहासकारहरूको संख्या औँलामा गन्न सकिने अवस्थामा छ । विशेषगरी टोखाको सरस्वतीको मूर्तिको रहस्यमय पक्षलाई समेत इतिहासकर्मीले छुटाएको गुनासो पुस्तकको सम्पादकीयमा गरिएको छ । यसले पुस्तकको आवश्यकतालाई झनै टड्कारो बनाउँछ ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
टोखा नगरलाई लिच्छविकालको ’भँतुरी द्रङ्ग’ अन्तर्गतको बस्तीको हो । पश्चिमको पाँचमानेदेखि पूर्वको साँखुसम्म फैलिएको यो लिच्छविकालको बस्ती कालान्तरमा ‘चार सय टोखा, सात सय फेरा’ भनेर चिनिन्थ्यो । यसको उत्थान र पतनबारे पर्याप्त जानकारी उपलब्ध नभएको कुराले यस क्षेत्रको थप अनुसन्धानको महत्व दर्शाउँछ । पाँचमाने, नागार्जुन क्षेत्र, मनमैजु, धर्मस्थली, टोखा, बुढानीलकण्ठ, गोकर्ण र साँखु लिच्छवि शासनभन्दा अगाडिका विकसित मानवबस्ती हुन् । यसले ‘भँतुरी द्रङ्ग’ को इतिहासलाई पुरानो सभ्यताको रूपमा लिन सकिने जनाउँछ । विभिन्न शिलालेखहरूबाट यहाँ पहिलेदेखि नै शैवमार्गीहरू रहेको कुरा पनि स्पष्ट पारिएको छ । यो ऐतिहासिक आधारले पुस्तकको अनुसन्धानमूलक पक्षलाई बल पु¥याउँछ ।
विषयको विविधता र गहनता
पुस्तकमा उठाइएको विषयले यसको व्यापकता र गहिराइलाई झल्काउँछ । यसमा विभिन्न लेखक तथा विद्वान्हरूका लेखहरू समावेश गरिएका छन्, जसले टोखाको बहुआयामिक पक्षहरूलाई समेटेका छन् ः
ऐतिहासिक र धार्मिक स्थलहरू ः ‘टोखाकी सरस्वती’ (हक्मित डंगोल), ‘सपना नै विपत्मा फेरिएको सपनतीर्थ’ (आसमीरू डंगोल), ‘शक्तिशाली देवी पंगिद्यः’ (मुक्तिमान डंगोल), ‘टोखास्थित चण्डेश्वरी क्षेत्रः एक अध्ययन’ (प्रकाश दर्नाल), ‘श्री चण्डेश्वरी पीठ’ (नेमसिंह नकर्मी), ‘वतुवली द्यः (सङ्कटादेवी)’ (धर्मनारायण महर्जन), ’धार्मिक एवं पर्यटकीय गन्तव्य ः बौंडेश्वर’ (लक्ष्मण डंगोल) जस्ता शीर्षकहरूले टोखाका महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल र देवदेवीहरूको परिचय दिन्छन् । विशेषगरी ‘टोखाकी सरस्वती’ माथि सम्पादकीयमा उठाइएको रहस्यमय पक्षको अनुसन्धान यस पुस्तकको एउटा मुख्य आकर्षण हुनेछ ।
सांस्कृतिक सम्पदा ः टोखाको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा (प्रकाशमान श्रेष्ठ) ले टोखाको कला, परम्परा र रीतिरिवाजलाई उजागर गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ, जुन अमूर्त सम्पदाको संरक्षणका लागि महत्वपूर्ण छ ।
जनजातीय र सामुदायिक सम्बन्धः
काठमाडौँ बासीको पुर्खा ः टोखा (सिद्धिबहादुर रञ्जितकार) र टोखामा जीवित देवी ः गणेश र कुमारी (सुशान्त डंगोल) जस्ता शीर्षकले टोखाको मानव बस्ती र सामुदायिक पहिचानमाथि प्रकाश पार्नेछन्, जसले यस क्षेत्रको सामाजिक संरचना बुझ्न मद्दत गर्नेछ ।
पुरातत्व र अभिलेखः टोखासँग सम्बन्धित अभिलेख (रज्जु हाडा) ले ऐतिहासिक स्रोतहरूको सङ्कलन गरी टोखाको इतिहासलाई प्रमाणित गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ ।
समसामयिक र ऐतिहासिक समस्याहरू ः
अझै रुँदै छ टोखाको सेनेटोरियम (कुमार रञ्जित) ले टोखाको आधुनिक इतिहासको एउटा पाटोलाई उजागर गर्छ, जसले विगतका परियोजनाहरूको अवस्था र त्यसको प्रभावबारे जानकारी दिनेछ । उपत्यकाको दोस्रो पुरानो चैत्य कुञ्चप्विाकः (देवेन्द्र अर्याल ’आँसु’) ले टोखाको पुरातत्व र यसको ऐतिहासिक महत्वबारे थप जानकारी दिनेछ ।
हराएका सम्पदाहरूः
थन्थुरी द्रङ्गबाट हराएका सम्पदाहरू’ (सूर्यबहादुर श्रेष्ठ) शीर्षकले टोखाका लोप भइसकेका वा लोपोन्मुख सम्पदाहरूको पहिचान र तिनको संरक्षणको महत्वबारे चिन्तन गर्न प्रेरित गर्ने देखिन्छ ।
समग्रमा, ‘श्री सरस्वती’ पुस्तक टोखाको इतिहास, संस्कृति, धर्म र सम्पदालाई बुझ्नका लागि एक महत्वपूर्ण स्रोतको हो । यसले टोखाबारे भएका अनुसन्धानको कमीलाई पूर्ति गर्ने र नयाँ पुस्तालाई आफ्नो गौरवशाली विगतसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ । विभिन्न विद्वान् र लेखकहरूको सामूहिक प्रयासमा तयार पारिएको यो पुस्तकले टोखाको ऐतिहासिक महत्वलाई उजागर गर्दै भविष्यका अनुसन्धानका लागि नयाँ मार्ग प्रशस्त गर्नेछ । यो पुस्तक टोखावासीका लागि मात्र नभई इतिहास, संस्कृति र सम्पदाबारे चासो राख्ने सबैका लागि एक पठनीय र संग्रहणीय कृति बन्ने निश्चित छ ।
